Zdecydowana większość przedsiębiorców, jeżeli nie wszyscy, zdaje sobie sprawę, jaką wartość mogą przedstawiać informacje stanowiące tajemnicę przedsiębiorstwa (np. plany marketingowe, technologia produkcji, informacje o kontraktach, dokumenty ofertowe itp.). W dzisiejszych czasach informacje te najczęściej przybierają postać elektroniczną (tylko taką lub obok tradycyjnej papierowej).

Prowadzący biznes są również świadomi zagrożenia związanego z procederem szpiegostwa gospodarczego, które stało się zjawiskiem powszechnym, występującym praktycznie w każdej branży, a które najczęściej przybiera postać kradzieży informacji utrwalonych właśnie w postaci elektronicznej.

Niestety równocześnie większość przedsiębiorców, na szczęście nie wszyscy, w ogóle nie ma opracowanego i wdrożonego jakiegokolwiek systemu zarządzania bezpieczeństwem informacji elektronicznych , a także nie są przygotowani na tego rodzaju incydenty. Brak przygotowania powoduje, iż zagrożenie zaistnienia sytuacji wycieku informacji niejawnych jest znaczne i często się zdarza .

Warto zatem wiedzieć, jakie prawne możliwości działania ma przedsiębiorca, którego tajemnica przedsiębiorstwa została bezprawnie ujawniona i wykorzystana przez osoby niepowołane.

I. Tajemnica przedsiębiorstwa

Zgodnie z art. 11 ust. 4 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (dalej u.z.n.k.) informacja stanowi tajemnicę przedsiębiorstwa, gdy spełnione są łącznie trzy przesłanki:

  • to informacje nieujawnione do wiadomości publicznej;
  • to informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą;
  • przedsiębiorca podjął niezbędne działania w celu zachowania ich poufności.

Szerokie pojęcie tajemnicy przedsiębiorstwa (otwarty katalog) jest wynikiem dostosowania polskiej regulacji prawnej do postanowień Porozumienia w Sprawie Handlowych Aspektów Praw Własności Intelektualnej (TRIPS) . Jak słusznie zauważa się w doktrynie „bliższa analiza wskazanych powyżej elementów uprawnia do twierdzenia, że w zasadzie powyższe przesłanki da się sprowadzić do jednego wspólnego mianownika, tj. poufności. Jeżeli bowiem przedsiębiorca nie podjął działań w celu zabezpieczenia poufności, to informacja nie jest poufna, skoro każdy może mieć do niej dostęp. Nie może być bowiem poufną informacja, co do której nie podjęto żadnych środków w celu zabezpieczenia jej poufności” .

Przepisy prawa nie określają, jakie działania podjąć ma przedsiębiorca w celu zachowania w poufności informacji niejawnych, z resztą, wyczerpujący, bądź nawet przykładowy katalog takich działań byłby niepraktyczny. Przyjmuje się, iż rodzaj oraz zakres wymaganych zabezpieczeń należy rozpatrywać indywidualnie w stosunku do rodzaju chronionych informacji, sposobów ich informacji, struktury, wielkości i specyfiki danego przedsiębiorstwa, a także pozycji rynkowej danego przedsiębiorcy. Środki ochrony dzieli się zwyczajowo na fizyczne oraz prawne. W przypadku danych elektronicznych, do fizycznych środków ochrony zalicza się środki składające się na system zarządzania bezpieczeństwem informacji elektronicznych. Prawne środki ochrony mogą polegać natomiast np. na zobowiązaniu pracowników do zachowania poufności udostępnionych informacji.

Ustawowa definicja już przesądza fakt, że informacje stanowiące tajemnicę przedsiębiorstwa musi posiadać pewną, choćby minimalną wartość i w interesie przedsiębiorcy leży ich ochrona.

II.  Naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa

Nie ulega wątpliwości, iż uprawnionym do tajemnicy przedsiębiorstwa może być tylko ten przedsiębiorca. Naruszyć to uprawnienie może natomiast zarówno osoba fizyczna, jak i osoba prawna, jeżeli ciąży na niej obowiązek do zachowania poufności. Obowiązek ten wynikać może z powszechnie obowiązujących przepisów prawa. Przykładami takich przepisów są np. art. 11 ust. 1 u.z.n.k. (w stosunku do przedsiębiorców) i art. 100 § 2 pkt. 4 kodeksu pracy (w stosunku do pracowników).

Zgodnie z treścią art. 11 ust. 1 u.z.n.k. czynem nieuczciwej konkurencji jest przekazanie, ujawnienie lub wykorzystanie cudzych informacji (naruszenia bezpośrednie), a także ich nabycie od osoby nieuprawnionej (naruszenia pośrednie). Zaistnienie naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa nie jest uzależnione od winy sprawcy, lecz od stwierdzenia bezprawności działania. Na podstawie art. 18 ust. 1 u.z.n.k. w razie dokonania czynu nieuczciwej konkurencji, przedsiębiorca, którego interes został zagrożony lub naruszony, może żądać m.in. usunięcia skutków niedozwolonych działań, naprawienia wyrządzonej szkody oraz wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści. Postępowanie toczy się na zasadach ogólnych przewidzianych w kodeksie cywilnym.

Ponad to, za dokonanie czynu nieuczciwej konkurencji na naruszycielu grozi odpowiedzialność karna. Zgodnie z art. 23 ust. 1 u.z.n.k. kto, wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi w stosunku do przedsiębiorcy, ujawnia innej osobie lub wykorzystuje we własnej działalności gospodarczej informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa, jeżeli wyrządza to poważną szkodę przedsiębiorcy, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Na mocy art. 104 § 2 pkt. 4 k.p. na pracownikach zatrudnionych w przedsiębiorstwie ciąży obowiązek zachowania w tajemnicy informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Jest to zatem szerszy niż w u.z.n.k. zakres informacji chronionych.

W przypadku niedochowania powyższego obowiązku pracownik może ponieść odpowiedzialność materialną za szkodę w granicach rzeczywistej straty poniesionej przez pracodawcę – odszkodowanie ograniczone jest jednak do kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody (art. 114, 115 i 119 k.p.).

W grę wchodzi również odpowiedzialność karna na podstawie art. 266 § 1 kodeksu karnego. Przestępstwo ujawnienia informacji stanowiącej tajemnicę ścigane jest na wniosek pokrzywdzonego. W trakcie postępowania karnego pokrzywdzony może natomiast złożyć wniosek o naprawnienie szkody w pełnej wysokości.

III. Schemat funkcjonowania szpiegostwa gospodarczego

Schemat funkcjonowania szpiegostwa gospodarczego często przybiera następującą postać: tajemnica przedsiębiorstwa „wykradana” jest przez osobę zatrudnioną w danej firmie (często na zlecenie), następnie przykazywana do firmy konkurencyjnej, która wykorzystuje bezprawnie uzyskane informacje, celem osiągnięcia przewagi nad konkurentem.

1. Według badań przeprowadzonych w 2010 r. przez firmę Ernst & Young – Światowe Badanie Bezpieczeństwa Informacji – jedynie 10% polskich firm wdrożyło systemy DLP (ang. Data Lekeage Prevention), czyli systemy zabezpieczeń przed wyciekiem danych.
2. Oczywiście wycieki informacji niejawnych zdarzają się wszystkim przedsiębiorcom, nawet najlepiej zabezpieczonym, jednak ryzyko wystąpienia takiego zjawiska w przypadku braku systemu zabezpieczeń jest znacznie wyższe.
3. ang. Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights – jest to załącznik do porozumienia w sprawie utworzenia Światowej Organizacji Handlu (WTO) z 1994 r.
4. Komentarz do art. 11 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz.U.03.153.1503), [w:] M. Zdyb (red.), M. Sieradzka (red.), A. Michalak, M. Mioduszewski, J. Raglewski, J. Rasiewicz, J. Sroczyński, M. Szydło, M. Wyrwiński, Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, LEX, 2011.